{"id":263,"date":"2025-08-31T14:44:41","date_gmt":"2025-08-31T14:44:41","guid":{"rendered":"https:\/\/sint-bertinuskerk.be\/?page_id=263"},"modified":"2025-08-31T19:17:12","modified_gmt":"2025-08-31T19:17:12","slug":"onze-lieve-vrouwaltaar","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/sint-bertinuskerk.be\/index.php\/onze-lieve-vrouwaltaar\/","title":{"rendered":"Onze-Lieve-Vrouwaltaar"},"content":{"rendered":"\n

Onder impuls van de contrareformatie werden in de loop van de 17de en 18de eeuw in quasi alle kerken in de streek de interieurs aangepast, waarbij bij uitstek de altaren en het kerkmeubilair bijkomende luister aan de liturgie konden geven. In die context dient ook de verspreiding van het barokke portiekaltaar te worden gezien, waarbij voor de bouw van de hoofdaltaren vaak bijna de volledige interieurhoogte
benut werd. In de 17de eeuw kregen ze nog een eerder strenge opbouw en vanaf de 18de eeuw werden ze flamboyanter uitgewerkt. Het laatbarokke Onze-Lieve-Vrouwaltaar werd gemaakt door Judocus Dehaene uit Ieper, die instond voor het beeldhouwwerk en door Wenzel (Wenceslas) Haberlant uit
Poperinge, die het schrijnwerk (de architectuur) van het altaar voor zijn rekening nam.
Het werd opgericht in de kerk omstreeks 1720.<\/p>\n\n\n\n

Het houten altaar is uitgewerkt als portiek met drie zuilen van de composiete orde aan elke zijde, bekroond met een attiek met in- en uitzwenkende stukken, en met een ge\u00efntegreerd schilderij in het portiekveld, voorstellende de H. Familie, van J. Desremaux volgens signatuur onderaan links. Boven het schilderij is een verhoogde attiek uitgewerkt met plastische voorstelling van Onze-Lieve-Vrouw met engelen. Het altaar is bovenaan bekroond met God de Vader, Schepper van het Heelal. Het eigenlijke altaar bestaat uit een gemetseld en bepleisterd front met houten altaartafel. Een ge\u00efntegreerd houten antependium, uit dezelfde periode, maakt deel uit van het geheel.<\/p>\n\n\n\n

\n
\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Opmetingstekening van het Onze-Lieve-Vrouwaltaar met aanduiding van de altaaronderdelen. (Dries Vanhove architectenbureau 2013)<\/em><\/p>\n<\/div>\n\n\n\n

\n

Het volledige portiekaltaar heeft een hoogte van veertien meter en reikt tot aan de aanzetten van het koorgewelf. Voorafgaand aan de bouw van het altaar werd het oostvenster van het noordelijk nevenkoor dichtgemetseld; de voorganger was
dus veel lager uitgewerkt. Het Onze-Lieve-Vrouwaltaar is het enige barokke portiekaltaar
in de kerk dat behouden bleef. Deels omwille van oorlogsschade en deels omwille van een vernieuwingsgedachte werden het barokke hoogaltaar van 1698 en het barokke altaar van het Brigittijnenklooster van Sint-Sixtus na de afschaffing van het klooster in 1784 aangekocht en naar de kerk overgebracht – kort na de Eerste Wereldoorlog door nieuwe altaren vervangen en werden de koorvensters terug opengemaakt. <\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n

Restauratie van het Onze-Lieve-vrouwaltaar <\/strong><\/p>\n\n\n\n

(2022-2024)<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Onderzoek naar de historische afwerkingen<\/em><\/strong>
In het uitvoeringsdossier waren verschillende opties voorzien. De keuze zou worden vastgelegd na bijkomend onderzoek van de historische afwerkingen en na het testen van het verwijderen van de vergeelde vernis. Het kleuronderzoek wees uit dat de huidige beschildering met imitatiemarmers de derde versie is. In een eerste en oorspronkelijke beschildering van 1720 was een volledige marmerimitatie nog niet de betrachting. De architraven en kroonlijsten van de hoofdgestellen waren geschilderd in een blauwgrijze kleur zonder adering, mogelijk bedoeld om er als blauwe hardsteen uit te zien. De friezen en achtergrondschildering en beelden waren in een lichtgrijs geschilderd. De kolommen in het wit. Mogelijks hadden ze al een zwarte adering. De kolommen stonden tegen een zwarte achtergrondschildering. De zone
van de predella was in helderblauw geschilderd. In een eerste overschildering werd geopteerd voor een bordeaux-rode marmer voor de architraven en kroonlijsten. Groen werd gebruikt in de basis en wit voor de zuilen, nu met een meer uitgesproken adering. Diverse accenten werden in het zwart geschilderd. Een tweede overschildering dateert vrijwel zeker van de tweede helft van de 19de eeuw. Het is de huidige beschildering die u kan zien, met roodbruine en groene marmers en zwarte achtergronden in de basis. De zuilen bleven opnieuw wit geschilderd met zwarte adering. De beeldengroepen waren in het wit geschilderd tegen een lichtgrijze achtergrond. In alle fasen waren dezelfde elementen van het altaar met bladgoud
en bladzilver belegd, kleine verschillen niet te na gesproken. Indien mogelijk werden bij het herschilderen van een altaar deze kostelijke afwerkingen vaak ook uitgespaard en de glans ervan gerestaureerd. Ergens in de 20ste eeuw werden de verguldingen jammer genoeg
hernomen met potjesgoud en -zilver, wat het altaar een veel minder rijk karakter gaf.<\/p>\n\n\n\n

Beeldengroep boven attiek voor en na restauratie, met detail. We zien God de Vader, afgebeeld als Schepper met de wereldbol.<\/em><\/p>\n\n\n\n

\n
\n
\"\"<\/figure>\n<\/div>\n\n\n\n
\n
\"\"<\/figure>\n<\/div>\n\n\n\n
\n
\"\"<\/figure>\n<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n

Restauratie van de afwerkingen
<\/em><\/strong>Het uitvoeringsdossier voorzag de afname van de vernissen als een mogelijke restauratieoptie.
Uit de testen bleek evenwel dat we niet te maken hebben met een vernis (harshoudend) maar met een lasurende (= zeer transparante) olieverf, die als een patineerlaag over de marmerimitaties was aangebracht. Hoewel deze laag sterk vergeeld was, was het voor de restauratoren geen optie om deze laag af te nemen, omdat ze door de schilder bedoeld was als zichtbare afwerking. Los daarvan bleek dat deze laag \u2013 afhankelijk van de plaats \u2013 een vijf- tot wel twintigtal behandelingen met solvent zou nodig hebben, om tot op de eigenlijke marbrering te kunnen geraken en daardoor ook financieel niet haalbaar.
Voor een aantal elementen was de bewaringstoestand heel slecht en wisten we op voorhand dat de afwerking hernomen en gereconstrueerd zou moeten worden. Dit was het geval voor de witmarmeren kolommen en de witte afwerkingen van de hogere beeldenpartijen. De goede bewaringstoestand van de andere delen in acht genomen, en rekening houdend met het feit dat een overschildering van de huidige marmerschilderingen – bijvoorbeeld om de oorspronkelijke kleurstelling te reconstrueren – niet reversibel zou zijn en dus verlies van informatie zou betekenen, werd in overleg beslist om de huidige afwerking te behouden en te restaureren. Eens deze beslissing genomen, werd er ingezet op het plaatselijk herstel van de kleinere lacunes in de afwerking. Het witte marmer van de kolommen moest worden hernomen. In een eerste test werd een zeer naturalistische imitatie van Cararamarmer voorgelegd, zoals vaklui het aangeleerd krijgen. De ontwerper en het agentschap Onroerend Erfgoed vonden het echter belangrijk – gezien het om een reconstructie naar \u00e9\u00e9n bepaald tijdstip ging – om de meer na\u00efeve uitvoering van de laat 19de-eeuwse marmerschilder te kunnen benaderen. De restauratoren hebben vervolgens tegen hun natuur in – naar een betere benadering van de na\u00efeve uitvoering gezocht. <\/p>\n\n\n\n

\n
\n
\"\"<\/figure>\n<\/div>\n\n\n\n
\n
\"\"<\/figure>\n<\/div>\n\n\n\n
\n
\"\"<\/figure>\n<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n

Heruitvoering van de verguldingen<\/em><\/strong>
Alle vergulde decorelementen dienden opnieuw met bladmetaal hernomen te worden. In het vooronderzoek werd gekarteerd welke delen van het decor in de tweede overschildering met goud, met polymentvergulding en met bladzilver waren afgewerkt. Ter vervanging van het zilver werd bij de restauratie met bladaluminium gewerkt. Het uitzicht is zeer gelijkaardig, maar bladaluminium is veel stabieler. Bladzilver dient met vernissen te worden afgewerkt en dan nog blijft het risico bestaan op oxidatie, waarbij de delen volledig zwart kunnen uitslaan. Bij een gewone vergulding wordt een gele tot donkeroranje grondlaag in oliemixtion gelegd, waarop het bladgoud met de stoffer wordt gelegd. Bij een polymentvergulding wordt een dikkere rode bolus als grondlaag gelegd en wordt het goud na het aanbrengen nog opgepolijst. Dit geeft een diepe rodere glans. De gezichten en de armen van de vier engelen van de expositietroon werden op die manier heruitgevoerd.<\/p>\n\n\n\n

\n
\n
\"\"<\/figure>\n<\/div>\n\n\n\n
\n
\"\"<\/figure>\n<\/div>\n\n\n\n
\n
\"\"<\/figure>\n<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n
\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

Restauratie van het 18de- eeuwse altaarschilderij<\/em><\/strong>
Het altaarschilderij werd in de eerste helft van de 18de eeuw door J. Desremaux geschilderd. Het stelt het huiselijk leven van de H. Familie te Nazareth voor. We zien er Maria met het Jezuskind en Sint-Jozef. Sint-Janneke is er op bezoek met zijn ouders Zacharius en Elisabeth. Verder bemerken we nog engelen die erop duiden dat het Heilig Gezin werkelijk een hemelhuis vormde.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n

J. Desremaux is een schilder uit de Vlaamse school van de 18de eeuw. Diverse schilderijen in de Sint- Blasiuskerk te Krombeke, in de Sint- Marinuskerk te Haringe en het schilderij van Sint-Sebastiaan in de Sint-Vedastuskerk te Reningelst zijn van zijn hand. Antoon Deschrevel dateert het werk van Desremaux pas ten vroegste omstreeks 1750 (Biekorf 1952\/10).
Het dossier voorzag enkel in het afnemen van het schilderij, het opmaken van een restauratievoorstel, het terugplaatsen van het schilderij en een restauratie uit te stellen naar een latere fase. Het is immers maar mogelijk om een volledig schadebeeld van een schilderij te krijgen als de achterzijde ervan kan ge\u00efnspecteerd worden. In overleg werd beslist om het schilderij nog in dezelfde fase te restaureren en om hiervoor een bijkomende premie aan te vragen.<\/p>\n\n\n\n

Begin 2023 werd het afgehaalde schilderij naar het atelier van de restauratiefirma overgebracht. De restauratie van het schilderij was een arbeidsintensieve operatie. Het schilderij was bij een eerdere restauratie gedoubleerd met een tweede bedoeking. Gezien de plooien tussen de beide doeken niet weg te werken waren, diende het rugdoek voorzichtig te worden verwijderd en het doek opnieuw gedoubleerd te worden. Bij de historische herdoeking is het schilderij ook in een groter kader met een randstrook geplaatst. Deze was secundair hergebruikt. Bij het afnemen van de donkere schildering die het tafereel moest doen passen in het kader (donkere schildering die ook gedeeltelijk boven de figuratieve voorstelling was geschilderd) kwam een witte sjabloonschildering op een blauwe ondergrond vrij.<\/p>\n\n\n\n

\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n

Nazicht schilderij voor restauratie met signatie J. Desremaux. Restauratie in atelier van Altri Tempi. Laatste check-up in de Sint-Bertinuskerk vooraleer het schilderij terug op zijn plaats wordt gebracht.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Een belangrijke vaststelling was dat onder alle lacunes van het schilderij systematisch een andere schildering zichtbaar werd. Dit betekent dat het schilderij op een ongekend tijdstip bij een restauratie integraal overschilderd is; een praktijk die historisch niet ongebruikelijk was. De overschildering was vrij oud en ouder dan de hogergenoemde herbedoeking en vergroting van het schilderij. Gezien de overschildering vrij compleet was, was de conditie van het origineel van Desremaux totaal onbekend. Daarnaast is de overschildering vrij oud en kwaliteitsvol waardoor het als een potentieel waardevolle laag van de geschiedenis van het schilderij wordt beschouwd, zolang er niet meer kennis over is. Om deze redenen is beslist de overschildering integraal te behouden en te restaureren.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

E.H. Vandemaele<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n

\n
\n
\"\"<\/figure>\n<\/div>\n\n\n\n
\n

E.H. Marcel Vandemaele, geboren in Menen op 21 augustus 1922 en tot priester gewijd in Brugge op 31 mei 1947, schenkt bij akte op 9 januari 2013 een belangrijke som aan de Kerkfabriek Sint-Bertinus op laste dat de Kerkfabriek de geschonken gelden zal aanwenden voor de restauratie van het Onze-Lieve-Vrouwaltaar. E.H. Vandemaele is van 1958 tot 1973 medepastoor en van 1987 tot 1989 hulppriester van de Sint-Bertinuskerk. E.H. Vandemaele overlijdt op 24 augustus 2019, enkele jaren v\u00f3\u00f3r de definitieve restauratie van het Onze-Lieve- Vrouwaltaar kan beginnen. Het duurt vele jaren vooraleer het dossier door de bevoegde instanties wordt goedgekeurd. E.H. Vandemaele zal het uiteindelijke resultaat nooit zien.<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n

De restauratiewerken aan het Onze-Lieve-Vrouwaltaar werden in april 2024 opgeleverd. De werken werden met hoge kwaliteit uitgevoerd, door medewerkers met expertise en\/of opleiding in diverse deeldisciplines van conservatie en restauratie (polychromie, schilderijen, hout, marmertechnieken). Dankzij E.H. Vandemaele en de inspanningen van de Kerkfabriek Sint-Bertinus schittert het Onze-Lieve-Vrouwaltaar als nieuw.<\/p>\n\n\n\n

Een uitgave, te koop aan \u20ac10,- in de kerk, verscheen ter gelegenheid van de inauguratie op 14 september 2025 van het Onze-Lieve-Vrouwaltaar in de Sint-Bertinuskerk van Poperinge onder auspici\u00ebn van de Kerkfabriek Sint-Bertinus en de vzw Koninklijke Heemkring Aan de Schreve, voorgegaan door bisschop Lode Aerts, deken Miguel Dehondt en priester Wim Seynaeve.<\/em><\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

Opmaak brochure: <\/strong>Dries Vanhove en Isabel Decrock<\/p>\n\n\n\n

Opdrachtgever: <\/em>Kerkfabriek Sint-Bertinus Poperinge
Uitvoerder:<\/em> Altri Tempi nv, Brasschaat
Ontwerp: <\/em>Dries Vanhove architectenbureau bv, Krombeke
Begeleiding: <\/em>Agentschap Onroerend Erfgoed en Stad Poperinge<\/p>\n\n\n\n


Bronnen<\/strong>
Kerkarchief Sint-Bertinus
II.2.A \u2013 Restauratie voor WOI
II.2.B \u2013 Oorlogsschade WOI
II.2.C \u2013 Oorlogsschade WOII
II.2.D \u2013 Restauratie kerk 1969-1985
II.2.H \u2013 kerkmeubilair
II.5. \u2013 Financi\u00ebn 6-18
Stadsarchief Poperinge (SAP)<\/p>\n\n\n\n

    \n
  • nota\u2019s Oscar Friers (Sint-Bertinuskerk)<\/li>\n\n\n\n
  • 598a<\/li>\n\n\n\n
  • 598b<\/li>\n\n\n\n
  • 598c<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n

    Archief KCML, Vlaamse Overheid, Onroerend Erfgoed<\/p>\n\n\n\n

      \n
    • briefwisseling KCML<\/li>\n\n\n\n
    • Opmetingsschetsen Mission Dhuicque<\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n

      Fototheek van het Koninklijk Instituut voor Kunstpatrimonium (KIK) (Brussel)<\/p>\n\n\n\n

      Publicaties<\/strong>
      ALTRI TEMPI, Heilige Familie, J. Desremaux, Sint-Bertinuskerk, Poperinge, restauratiedossier, niet gepubliceerd rapport, december 2023
      Bouwen door de eeuwen heen. Inventaris van het cultuurbezit in Belgi\u00eb. Architectuur, Deel 11n2 Provincie West-Vlaanderen. Arrondissement Ieper, Kanton Poperinge, Turnhout, 1985
      DESCHREVEL Antoon, \u201cDesremaux, een schilder uit de Vlaamse School der 18e eeuw\u201d, 1952 in Biekorf, jaargang 53 (1952), nr. 3
      DESCHREVEL Antoon, \u201cHet Onze-Lieve-Vrouwaltaar in de Sint-Bertinuskerk te Poperinge\u201d, in: Aan de Schreve, jaargang 5 (1975), nr. 3, p. 2-8
      CORNILLY, J., Monumentaal West-Vlaanderen, deel 1, Brugge, 2000
      ROTSAERT Freddy, \u201cAanzienlijke herstellingen in de Sint-Bertinuskerk en de O.L.Vrouwkerk te Poperinge tijdens het jaar 1569\u201d, in: Aan de Schreve, jaargang 6 (1976), nr. 3, p. 17-19<\/p>\n\n\n\n

      <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

      Onder impuls van de contrareformatie werden in de loop van de 17de en 18de eeuw in quasi alle kerken in…<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":280,"parent":0,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"footnotes":""},"class_list":["post-263","page","type-page","status-publish","has-post-thumbnail","hentry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/sint-bertinuskerk.be\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/263","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/sint-bertinuskerk.be\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/sint-bertinuskerk.be\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sint-bertinuskerk.be\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sint-bertinuskerk.be\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=263"}],"version-history":[{"count":24,"href":"https:\/\/sint-bertinuskerk.be\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/263\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":391,"href":"https:\/\/sint-bertinuskerk.be\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/263\/revisions\/391"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sint-bertinuskerk.be\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/280"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/sint-bertinuskerk.be\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=263"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}